بازخورد کیفی -توصیفی وانواع آن
بازخوردها انواع واقـسام دارد که يک تقسيم بندي ساده از آن به اين قرار است:
غير رسمي، مانند صحبتهاي شفاهي معلم با دانش‌آموزان در حين کار و فعاليت يادگيري و مشورت دانش‌آموز با معلم
رسمي، به صورت نوشتني رهنمودها و توصــيه هایي که بر آثار دانش‌آموز ثبت مي شود.
بازخورد، همچنين مي تواند جمعي ويا فردي و نيز تکويني و پاياني باشد. مثلاً گزارش پيشرفت، همان بازخورد رسمي پاياني است که به صورت فردي ارائه مي شود، معلم بايد اشکال گوناگون بازخورد را در جريان ياددهي – يادگيري دانش‌آموزان به کار برد و با آنها يادگيري دانش‌آموزان را هدايت ورهبري کند.
ترديدي نيست که گاهي از ناحيه دانش‌آموزان به معلم بازخورد صورت مي پذيرد که معلم از آنها براي بهبود فعاليتهاي خود استفاده مي کند. همچنين دانش‌آموزان مي توانند به همکلاسيهايشان بازخورد، بدهند. در شکل عميق تر، دانش‌آموز به خود بازخـــورد مي دهد که اين شکل بازخورد همان "خود ارزشيابي" است. به سخن ديگر منبع بازخورد نبايد تنها معلم باشد، بلکه بايد منابع متعدد، جريان سيالي از بازخورد را با هدف بهبود فرايند يادگيري در کلاس به وجود آورند. اين سخن در بردارنده توصيه مهمي به معلمان است که درحين مديريت کلاس فرصت کافي را براي خود وشاگردانش به وجود آورد تا از جريان بازخوردها که مستمراً رخ مي دهد، بهره کافي ببرند.
درصورت فعال کردن جريان بازخورد از ناحية خود وهمکلاسيها(خود سنجي و همسال سنجي ايجاد مهارت لازم براي ارائه اين گونه بازخوردها در دانش‌آموز، ضروري است. به سخن ديگر دانش‌آموزان بايد ياد بگيرند که چگــــونه از اين بازخوردها استفاده کنند. درصورتي که دانش‌آموزان آمادگي لازم براي بهره گيري وارائه اين بازخوردها نداشته باشند،
مسائلي را براي کلاس درس ايجـــاد مي کند. اما اگر معلم با دقت از شيوه"خود سنجي" و "همسال سنجي" استفاده کند، مهارت "نقد خود"، منش" سعة صدر" و"پذيرش نقد" (نقد پذيري ) در دانش‌آموزان ايجاد مي شود؛ يعني آثار جنبي اخلاقي اين گونه ارزشيابيها در کلاس بســـــيار درخور توجه است.
فرايند بازخورد به مثابه هستة اصلي فرايند ياددهي _ يادگيري در کلاس درس بايد چنين ويژگيهايي را داشته باشد:
الف ) پيوسته باشد؛ يعني دانش‌آموزان بايد در حين فرايند يادگيري بازخورد، دريافت دارند.
ب ) سودمند باشد؛ يعني حاوي اطلاعاتي باشد که دانش‌آموز آگاه شود، چه فعاليتي را انجام دهد تا انتظارات آموزشي را به خوبي محقق کند.
ج ) توصيفي باشد؛ يعني براي دانش‌آموزان ساده و قابل فهم باشد.
مورد اخير، يعني توصيفي بودن بازخورد نيازمند توضيح بيشتري است. علي رغم اينکه رويکرد جديد ارزشيابي، ويژگيهاي مهم ديگري دارد اما آن را بيشتر، با عنوان توصيفي وگاه کيفي مي شـــناسند. گذشته از اين، همان گونه که قبلاً اشـــاره شد، دانش‌آموزان در طول سال در هيچيک از آثار و فعاليتها با رتبه (خیلی خوب ،خوب،قابل قبول،نیاز به آموزش وتلاش بیشتر.) ارزشيابي نمي شوند و تنها معلم به آنها بازخورد توصيفي مي دهد. براين اساس، موضوع بازخورد توصيفي را مورد توجه بيشتري قرار مي دهيم.
بازخوردهاي توصيفي همان داوريهاي معلم است که دانش‌آموز را در جهت بهبود عملکرد خويش ياري مي رساند. نظام نمره گذاري (ارزشيابي کمي ) گرچه براي ارائه بازخورد به والدين و دانش‌آموزان طراحي شده است، اما اين مشکل را دارد که قادر نيست گزارش مشروح و روشني را به ذي نفع درباره وضعيت دانش‌آموز، ارائه دهد،يعني بيان کند اين که واقعاً چه دانشي را فراگرفته يا موفق به کسب چه مهـــــارتي شده است، چه فعاليتها و تکليفهايي را بايد انجام دهد و گام بعدي او چيست؟
به طور مثال کودکي که از درس خواندن نمره 17 مي گيرد والدين و حتي خـود او نمي دانند که آيا در تلفظ حرفي مشکل دارد يا نمي تواند بين کلمات يک جمله ارتباط ايجاد کند ومانند اينها. تنها ازطريق توضيحات و بازخوردهاي توصيفي معلم، مي توان اين ابهام را از چهره نمره يا هر مقياس ديگر زدود و واضح به دانش‌آموز گفت که چنين وضعيتي را دارد و چه بايد بکند. "بهتــرين و مفيدترين نوع بازخورد اين است که تفسيردرستي از خطاهاي دانش‌آموزان به همراه توصيه هايي براي بهبود يادگيري به آنان ارائه دهد؛ به عبارت ديگر به آنها کمک کند تا با محتواي مباحث درسي عميقاً درگير شوند.
بنابراين، بازخوردهاي توصيفي به دانش‌آموزان اين امکان را مي دهد که وضعيت کنوني خود را به خوبي بشناسند و فعاليتهايي را که مناسب است انجام دهند تا پيشرفت بهتري داشته باشند. معلم نيز از اين طريق ديدگاههاي اصلاحي خود را اعلام و نتايج و تاثيرات آن را پي گيري مي کند.
به عنوان مثال معلمي درباره دانش‌آموز مذکور بخواهد به والدين يا خودش بازخورد توصيفي بدهد، ضمن برشمردن موفقيتهايش اشاره مي کند که" شما هنگام خواندن متون، جملات را از هم جدا نمي کنيد و بنابراين بهتر است اين تمرينات را انجام دهي......" اين توضيحات هم اعتماد به نفس دانش‌آموز را زياد مي کند وهم روش اصلاح وبهبود را به دانش‌آموز نشان مي دهد.
با اين توضيحات به معلم پيشنهاد مي شود براي ارائه يک بازخورد سازنده از فعاليت کودک بهتر است جملات خود را با اين عبارتها آغاز کنند.
- پسر خوبم شما موفق شده ايد که........
- با خوشحالي زياد مي گويم که شما از عهده........
- خوبم شما.......... ياد گرفته ايد
- توانايي ات در............بهتر شده است.
- کارت نسبت به قبل بهتر شده است.
- پيدا است که برا ي اين کار خيلي تلاش کرده اي.
- امروز از کارت لذت بردم.
- وقتي مي بينم که کارت بهتر شده خوشحال مي شوم.
- امروز موفق شدي که............ به درستي بنويسي( انجام دهي ).
بايد به اين نکته مهم توجه داشت که بازخوردهاي مثبت افراطي هم نقش مخربي در شخصيت کودک دارد. بازخورها بايد فرد را به تلاش بيشتر وا دارد. جملاتي مانند، «توهميشه موفق هستي» نوعي خوشبيني بيش از حد را به وجود مي آورد که ممکن است سطح تلاش کودک را کاهش دهد.اگر قصد داريد اين مفهوم را برســــانيد که دانش‌آموز نيازمند کمک و فعاليتهاي خاصي است، بعد از بيان جملات انگيزشي که به موفقيتهاي کودک در مورد خاص اشاره دارد، جملات خود را بااين عبارتها آغاز کنيد:
- نيازمند آن است که...........
- درزمينه............................................... به تقويت نياز دارد(داري).
- به نظر مي رسد در...................... مشکل دارد(داري)
- با انجام فعاليتهاي....................... در زمينـه................ موفق مي شــــود(مي شوي).
بايد توجه داشت که دراينجا دقيــقاً به فرد گفته شود که چه کاري را بايد انجـام دهد. پس، اين که تنها اشاره مي شود" بايد تلاش بيشتري بکني"، مبهم و نارســا است. لذا بايد به وي گفت چه تلاشي به چه ميزان و چگونه؟برخي جملات و کلمات را نبايد در بازخوردهاي توصيفي به کار برد. زيرا ممکن است در اعتماد به نفس دانش‌آموز خللي وارد کند. جملاتي مانند:
- نمي تواند يا نمي تواني. - هميشه اشتباه مي کني. - قادر نيستي يا قادر نيست. - کارهايت کثيف و نا مرتب است.
- هميشه ناقص مي نويسي. و هر برچسبي که منجر به برداشت منفي از تواناييها و قابليتهاي دانش‌آموز شود، نبايد بکار برد.
به عنوان مثال فرض کنيد که به دانش‌آموزان تکليفي داده شده است که بر اساس آن بايد دانش‌آموزان اطلاعاتي را درباره گياهان دارويي فراهم کنند. هدف اصلي اين تکليف پرورش مهارت جمع آوري اطلاعات است.معلم بعد از مشاهده گزارش دانش‌آموز به او چنين بازخورد مي دهد « پسر گلم، اطلاعات خوبي جمع آوري کرده اي مي بينم توانسته‌اي با دقت اطلاعات مناسبي به دست آوري. گزارشت را يک بار ديگر بخوان و نقطه گذاري آن را اصلاح کن» در اين بازخورد دانش‌آموز هم به ميزان موفقيتهايش و هم به ضعفهاي موجود در کارش آشنا مي شود.